کارنامه زاکانی در شهرداری تهران؛ چه وعدههایی محقق شد و کدام مشکلات باقی ماند؟
بیش از پنج سال از حضور علیرضا زاکانی در ساختمان بهشت میگذرد؛ دورهای که از توسعه مترو، نوسازی و برقیسازی ناوگان حملونقل عمومی و کاهش بخشی از بدهیهای شهرداری تا تداوم معضل ترافیک و آلودگی هوا، حواشی قراردادهای چین و تحققنیافتن برخی وعدهها را در خود جای داده است. عصرنما در این گزارش، مهمترین نقاط قوت و ضعف کارنامه زاکانی در شهرداری تهران را بررسی میکند تا مشخص شود پایتخت در این دوره چه دستاوردهایی داشته و کدام مشکلات همچنان باقی ماندهاند.
عصرنما | مسکن و شهر ــ بیش از پنج سال از آغاز مدیریت علیرضا زاکانی در شهرداری تهران میگذرد؛ دورهای که با افزایش قابلتوجه بودجه شهرداری، توسعه بخشهایی از شبکه مترو، تلاش برای نوسازی ناوگان حملونقل عمومی و تسویه بخشی از بدهیهای قدیمی همراه بوده، اما همزمان ترافیک، آلودگی هوا، کمبود ناوگان عمومی، قراردادهای پرحاشیه با چین و تغییرات متعدد مدیریتی نیز انتقادهایی را متوجه مدیریت شهری کرده است.
عملکرد زاکانی در شهرداری تهران
بررسی کارنامه زاکانی نشان میدهد نمیتوان عملکرد این دوره را صرفاً با یک برچسب «موفق» یا «ناموفق» توصیف کرد. در برخی حوزهها پروژههای قابلتوجهی پیش رفته، اما در بخشهایی نیز میان وعدههای اولیه و آنچه شهروندان در زندگی روزمره خود تجربه میکنند، فاصله قابلتوجهی دیده میشود.
توسعه مترو؛ یکی از نقاط قابل دفاع کارنامه زاکانی
حملونقل ریلی یکی از حوزههایی است که شهرداری تهران آن را از مهمترین دستاوردهای این دوره معرفی میکند.
براساس آماری که زاکانی در سال ۱۴۰۳ ارائه کرد، پیش از آغاز دوره ششم مدیریت شهری، شبکه متروی تهران شامل ۷ خط، ۲۵۴ کیلومتر مسیر و ۱۴۲ ایستگاه بود و با تکمیل پروژهها، شبکه به حدود ۳۰۳ کیلومتر مسیر و ۱۵۹ ایستگاه رسیده بود.
همزمان عملیات مربوط به خطوط جدید ۸، ۹، ۱۰ و ۱۱ نیز در دستور کار قرار گرفت و مدیریت شهری برای توسعه آتی شبکه مترو برنامهریزی کرده است.
یکی دیگر از اقدامات مهم این دوره، فعالسازی قرارداد تأمین ۷۹۱ واگن مترو از چین است؛ قراردادی که سالها با مشکلات مختلف مواجه بود. شهرداری همچنین از توافق برای انتقال بخشی از فناوری ساخت تجهیزات واگن به داخل کشور خبر داده است.
با این حال، توسعه زیرساخت الزاماً به معنای حل مشکل مترو نیست. ازدحام مسافران، فاصله حرکت قطارها، فرسودگی بخشی از ناوگان و نیاز تهران به تعداد بسیار بیشتری واگن همچنان از مشکلات جدی شبکه ریلی پایتخت است. بنابراین در ارزیابی این بخش باید میان «توسعه شبکه» و «کیفیت خدمات روزمره» تفکیک قائل شد.
تسویه بدهیهای قدیمی؛ نکته مثبت در کارنامه مالی
یکی دیگر از مواردی که میتوان در بخش مثبت کارنامه مدیریت فعلی تهران قرار داد، کاهش بخشی از بدهیهای انباشته شهرداری است.
زاکانی دیماه ۱۴۰۴ اعلام کرد شهرداری در ابتدای این دوره با حدود یک میلیارد دلار بدهی ارزی و حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان بدهی ریالی مواجه بوده و تا آن مقطع حدود ۸۰۰ میلیون دلار از بدهی ارزی تسویه شده است.
در صورت تطبیق کامل این ارقام با صورتهای مالی و گزارشهای حسابرسی، کاهش چنین حجمی از بدهی را میتوان یکی از دستاوردهای مهم مالی مدیریت شهری دانست؛ چراکه بدهیهای گذشته بخشی از ظرفیت مالی شهرداری برای اجرای پروژههای جدید را محدود میکرد.
در کنار آن، بودجه شهرداری تهران نیز طی این دوره رشد چشمگیری داشته است. البته افزایش رقم بودجه بهتنهایی شاخص موفقیت نیست و باید دید افزایش منابع در نهایت چه تغییری در کیفیت خدمات شهری ایجاد کرده است.
نوسازی اتوبوسرانی؛ حرکت رو به جلو، اما عقبتر از وعدهها
وضعیت اتوبوسرانی تهران تصویر دوگانهای از عملکرد مدیریت شهری ارائه میکند.
از یک طرف، قراردادهای متعددی با تولیدکنندگان داخلی و شرکتهای خارجی برای خرید اتوبوس منعقد و تعدادی اتوبوس جدید، از جمله اتوبوسهای برقی، وارد ناوگان شده است. حرکت به سمت برقیسازی ناوگان نیز با توجه به مسئله آلودگی هوای تهران، در صورت اجرای کامل میتواند اقدامی مثبت باشد.
اما مسئله اصلی، فاصله میان وعدهها و سرعت تحقق آنهاست.
مهدی اقراریان، عضو شورای شهر تهران، در اردیبهشت ۱۴۰۳ با یادآوری وعده ورود ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس اعلام کرد تا آن زمان تنها ۸۲۶ دستگاه به ناوگان اضافه شده بود و از شهردار خواست بابت وعدههایی که محقق نشده از مردم عذرخواهی کند.
از سوی دیگر، زاکانی تأکید کرده بخشی از تأخیرها ناشی از عمل نکردن تولیدکنندگان داخلی و دولت به تعهدات خود بوده و به همین دلیل شهرداری به خرید مستقیم از چین روی آورده است.
بنابراین اصل تلاش برای نوسازی ناوگان قابل مشاهده است، اما سرعت تحقق برنامهها با ابعاد بحران حملونقل عمومی تهران تناسب کامل نداشته است.
قراردادهای چین؛ فرصت بزرگ یا نقطه ضعف در شفافیت؟
شاید هیچ پروندهای در دوره زاکانی به اندازه قراردادهای شهرداری تهران با شرکتهای چینی محل بحث نبوده باشد. این قراردادها حوزههایی مانند خرید هزاران اتوبوس برقی، واگن مترو، تاکسی و تجهیزات حملونقل را شامل میشود.
مدیریت شهری معتقد است خرید مستقیم از چین موجب کاهش قیمت تمامشده تجهیزات، امکان استفاده از تأمین مالی مدتدار و سرعت گرفتن نوسازی ناوگان شده است. زاکانی برای نمونه گفته بود هزینه نهایی هر اتوبوس برقی خریداریشده از چین، با احتساب هزینههای جانبی و خدمات پس از فروش، کمتر از ۲۵۰ هزار یورو خواهد بود.
اما نحوه انعقاد قراردادها، دسترسی اعضای شورا به متن قرارداد، قیمت تجهیزات، طرفهای خارجی قرارداد و نحوه تأمین مالی، پرسشهایی را در شورای شهر ایجاد کرد.
اختلاف بر سر این موضوع حتی به جلسات علنی شورا کشیده شد و تعدادی از اعضا خواستار ارائه کامل قراردادها به شورای شهر شدند.
از این منظر، قراردادهای چین را میتوان همزمان یکی از مهمترین برنامههای توسعه حملونقل تهران و یکی از مهمترین چالشهای مدیریت زاکانی در حوزه شفافیت دانست.
ترافیک؛ جایی که هنوز نمیتوان از حل مسئله سخن گفت
یکی از معیارهای اصلی قضاوت شهروندان درباره عملکرد هر شهردار تهران، وضعیت ترافیک است.
مدیریت شهری فعلی سرمایهگذاری قابلتوجهی در توسعه مترو، احداث بزرگراه و تقاطع، خرید اتوبوس و برقیسازی ناوگان انجام داده است، اما شهروند تهرانی همچنان بخش قابلتوجهی از روز خود را در ترافیک سپری میکند. به همین دلیل، حتی با پذیرش اقدامات زیرساختی شهرداری، دشوار است ترافیک را در فهرست مسائل حلشده این دوره قرار داد.
تهران همچنان با تعداد بالای خودروهای شخصی، کمبود ناوگان عمومی، سفرهای روزانه گسترده و ساختار شهری متمرکز روبهرو است؛ مشکلاتی که البته تمام آنها محصول یک دوره مدیریت شهری نیستند.
این نکته نیز باید در ارزیابی منصفانه لحاظ شود: مسئله ترافیک تهران چند دهه قدمت دارد و حل آن صرفاً در اختیار شهرداری نیست. با این وجود، فاصله نتیجه فعلی با برخی وعدههای اولیه مدیریت شهری قابل چشمپوشی نیست.
آلودگی هوا؛ معضلی که همچنان نفس تهران را گرفته است
وضعیت آلودگی هوا نیز مشابه ترافیک است. برقیسازی اتوبوسها و تاکسیها، توسعه مترو و نوسازی حملونقل عمومی میتواند در بلندمدت به کاهش انتشار آلایندهها کمک کند و جهتگیری شهرداری در این حوزه را میتوان مثبت ارزیابی کرد.
اما خروجی نهایی هنوز رضایتبخش نیست. تهران همچنان روزهای متعددی را با هوای آلوده سپری میکند و تعطیلی مدارس و محدودیت فعالیتها در روزهای بحرانی به پدیدهای تکرارشونده تبدیل شده است.
البته مسئولیت آلودگی هوای تهران صرفاً برعهده شهرداری نیست و دستگاههایی مانند دولت، وزارت نفت، وزارت صمت، سازمان محیطزیست و پلیس نیز در آن نقش دارند. بنابراین نسبت دادن کل مشکل به شهردار تهران منصفانه نخواهد بود؛ همانطور که نمیتوان مدیریت شهری را نیز کاملاً از مسئولیت این حوزه کنار گذاشت.
تغییرات متعدد مدیریتی؛ انتقادی از درون شورای شهر
یکی دیگر از انتقادهای مطرحشده به زاکانی، تغییر مکرر مدیران است. مهدی اقراریان در سال ۱۴۰۴ اعلام کرد تنها در مجموعه مترو طی دوره مدیریت زاکانی پنج مدیرعامل تغییر کردهاند.
تغییر مدیر در یک مجموعه بزرگ لزوماً نشانه ضعف نیست، اما وقتی تعداد جابهجاییها افزایش پیدا میکند، مسئله ثبات مدیریتی و امکان اجرای برنامههای بلندمدت مطرح میشود.
منتقدان معتقدند تغییرات متعدد در برخی معاونتها، سازمانها و مناطق شهرداری، دستیابی به مدیریت پایدار را دشوار کرده است. در مقابل، حامیان زاکانی این تغییرات را بخشی از اصلاح ساختار اجرایی و جایگزینی مدیران براساس عملکرد میدانند.
فضای سبز و بوستانها؛ حوزهای با مناقشات جدی
عملکرد شهرداری در حوزه فضای سبز نیز در سالهای گذشته بارها محل مناقشه بوده است.
خشکشدن یا قطع برخی درختان، وضعیت بوستانهای جنگلی و بهخصوص ماجرای ساخت مسجد در بوستان قیطریه با واکنش بخشی از افکار عمومی و اعضای شورای شهر روبهرو شد.
در مقابل، شهرداری تأکید کرده که توسعه فضای سبز و درختکاری در تهران ادامه داشته و درباره برخی پروژههای جنجالی نیز توضیح داده که درختان حفظ یا جابهجا خواهند شد.
به دلیل اختلاف آماری جدی میان شهرداری و منتقدان درباره تعداد درختان کاشتهشده، خشکشده یا قطعشده، قضاوت درباره این حوزه بیش از هر چیز نیازمند انتشار دادههای یکپارچه و قابل راستیآزمایی است.
پروژههای عمرانی؛ بخشی از تهران تغییر کرده است
در کنار انتقادها، نمیتوان اجرای پروژههای عمرانی این دوره را نادیده گرفت. تکمیل برخی پروژههای نیمهتمام، توسعه بزرگراهها و تقاطعهای غیرهمسطح، ادامه خطوط مترو و آغاز پروژههای جدید از بخشهای قابل مشاهده کارنامه شهرداری است.
هدف اعلامی بخشی از این پروژهها کاهش زمان سفر و حذف گرههای ترافیکی بوده است.
با این حال، ارزیابی موفقیت پروژههای عمرانی صرفاً با تعداد افتتاحها امکانپذیر نیست؛ شاخص مهمتر این است که هر پروژه چه میزان زمان سفر شهروندان را کاهش داده و آیا هزینه انجامشده با منفعت ایجادشده تناسب داشته است.
رشد چشمگیر بودجه؛ اما تهران در مقابل این هزینهها چه به دست آورده است؟
یکی از ویژگیهای دوره ششم مدیریت شهری، بزرگتر شدن قابلتوجه بودجه شهرداری تهران است. زاکانی هنگام ارائه لایحه بودجه ۱۴۰۵ از بودجه پیشنهادی ۳۲۹ هزار میلیارد تومانی سخن گفته بود؛ عددی که ابعاد مالی مدیریت پایتخت را نشان میدهد.
افزایش توان مالی میتواند زمینه اجرای پروژههای بزرگ را فراهم کند، اما همزمان سطح انتظار از مدیریت شهری را نیز بالا میبرد.
به همین دلیل، سؤال اصلی فقط این نیست که بودجه شهرداری چقدر افزایش یافته؛ بلکه باید پرسید هر شهروند تهرانی در مقابل این افزایش منابع، چه میزان بهبود در حملونقل، پاکیزگی، فضای سبز، ایمنی و کیفیت زندگی شهری احساس کرده است؟
جمعبندی؛ کارنامهای با دستاوردها و وعدههای ناتمام
کارنامه علیرضا زاکانی در شهرداری تهران را نمیتوان سیاه یا سفید دید.
توسعه بخشهایی از شبکه مترو، فعالسازی قرارداد واگنها، آغاز توسعه خطوط جدید، تلاش برای نوسازی و برقیسازی ناوگان حملونقل، اجرای پروژههای عمرانی و تسویه بخش قابلتوجهی از بدهی ارزی شهرداری، از نکات مثبت قابل طرح این دوره هستند.
در سوی دیگر، ترافیک سنگین، آلودگی هوا، کمبود ناوگان عمومی، تأخیر در تحقق برخی وعدهها، تغییرات متعدد مدیریتی و مناقشات مربوط به شفافیت قراردادهای خارجی، نقاطی هستند که همچنان در برابر مدیریت شهری قرار دارند.
شاید مهمترین معیار برای قضاوت نهایی درباره این دوره نه تعداد پروژهها و نه حجم بودجه، بلکه پاسخ به یک پرسش ساده باشد: آیا زندگی روزمره در تهران نسبت به پنج سال قبل آسانتر شده است؟
پاسخ به این سؤال برای همه شهروندان یکسان نیست. اما هرچه دوره ششم مدیریت شهری به پایان خود نزدیکتر میشود، امکان مقایسه وعدههای سال ۱۴۰۰ با نتایج واقعی بیش از گذشته فراهم شده است و قضاوت درباره کارنامه زاکانی نیز باید بیش از مواضع سیاسی، بر اعداد، کیفیت خدمات و تجربه واقعی شهروندان استوار باشد.
سؤالات متداول درباره عملکرد زاکانی در شهرداری تهران
علیرضا زاکانی از چه سالی شهردار تهران است؟
علیرضا زاکانی در شهریور ۱۴۰۰ فعالیت خود را بهعنوان شهردار تهران آغاز کرد.
مهمترین اقدامات زاکانی در شهرداری تهران چه بوده است؟
توسعه شبکه مترو، پیگیری تأمین واگنهای جدید، نوسازی و برقیسازی بخشی از ناوگان حملونقل عمومی، اجرای پروژههای عمرانی و تسویه بخشی از بدهیهای شهرداری از مهمترین اقدامات مطرحشده در این دوره است.
مهمترین انتقادها به عملکرد زاکانی چیست؟
تداوم ترافیک و آلودگی هوا، کمبود ناوگان حملونقل عمومی، فاصله برخی وعدهها با عملکرد، تغییرات مدیریتی و حواشی مربوط به شفافیت قراردادهای خارجی از مهمترین محورهای انتقادی بودهاند.
قرارداد شهرداری تهران با چین درباره چیست؟
بخش مهمی از همکاری شهرداری با طرفهای چینی به تأمین تجهیزات حملونقل عمومی از جمله اتوبوسهای برقی و واگنهای مترو مربوط میشود. نحوه انعقاد و جزئیات برخی قراردادها نیز محل بحث اعضای شورای شهر بوده است.
آیا عملکرد زاکانی در شهرداری تهران موفق بوده است؟
کارنامه این دوره ترکیبی است؛ در حوزههایی مانند توسعه زیرساخت مترو و پیگیری نوسازی ناوگان اقداماتی انجام شده، اما مشکلات مهمی مانند ترافیک، آلودگی هوا و کمبود حملونقل عمومی همچنان پابرجاست.
انتهای پیام/
اشتراکگذاری: