نسل Z ایران؛ چرا زنگ خطر افسردگی در میان نوجوانان به صدا درآمده است؟

عصرنما – جامعه و رفاه: این روزها در شبکه‌های اجتماعی ادعایی دست‌به‌دست می‌شود که نسل Z یا همان بخش بزرگی از جوانان و نوجوانان امروز ایران، «تنها‌ترین، افسرده‌ترین و غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» است.

توصیفی بسیار سنگین؛ اما تحقیقات علمی درباره وضعیت روانی نوجوانان ایرانی چه می‌گویند؟

بررسی مطالعات معتبر نشان می‌دهد اگرچه برای اثبات عنوان «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» شواهد علمی کافی وجود ندارد، آمارهای موجود درباره افسردگی در میان کودکان، نوجوانان و دانش‌آموزان ایرانی به اندازه‌ای قابل توجه است که نمی‌توان به‌سادادگی از کنار آن عبور کرد.

عدد نگران‌کننده؛ ۴۸ درصد

یکی از مهم‌ترین تحقیقات در این زمینه، مرور نظام‌مند و متاآنالیزی است که در Journal of Affective Disorders منتشر شده است.

پژوهشگران در این تحقیق نتایج ۶۷ مطالعه و اطلاعات مربوط به مجموع ۴۵ هزار و ۷۹۸ نفر را بررسی کردند. نتیجه قابل توجه بود: میانگین شیوع علائم افسردگی در دانش‌آموزان دبیرستانی ایران ۴۸ درصد برآورد شد.

فاصله اطمینان این برآورد نیز بین ۴۰ تا ۵۵ درصد بوده است؛ به عبارت دیگر، داده‌های تجمیع‌شده نشان می‌دهند علائم افسردگی در میان دانش‌آموزان دبیرستانی ایران مسئله‌ای گسترده است.

البته باید بر واژه «علائم» تأکید کرد؛ این عدد به معنای آن نیست که ۴۸ درصد نوجوانان ایرانی الزاماً دارای تشخیص بالینی اختلال افسردگی هستند.

یک متاآنالیز دیگر: ۳۳ درصد

تحقیق گسترده دیگری که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، مطالعات مربوط به افسردگی کودکان و نوجوانان ایرانی را تجمیع کرد. نتیجه این پژوهش، شیوع کلی افسردگی را حدود ۳۳.۳ درصد برآورد کرد.

نکته قابل توجه دیگر، اختلاف میان دختران و پسران بود. برآورد این مطالعه برای دختران ۴۷.۲ درصد و برای پسران ۳۰.۵ درصد گزارش شد.

پژوهشگران البته تأکید کرده‌اند که نتایج مطالعات مختلف ناهمگونی بالایی دارند و نوع ابزار سنجش افسردگی نیز می‌تواند بر ارقام به‌دست‌آمده اثر قابل توجهی داشته باشد.

مطالعه‌ای با بیش از نیم میلیون دانش‌آموز

یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز دیگر نیز ۵۱ مطالعه با مجموع بیش از ۵۳۷ هزار دانش‌آموز ایرانی را بررسی کرده است. در این تحقیق، شیوع تجمیعی افسردگی در دانش‌آموزان حدود ۳۷ درصد گزارش شد.

اما تفاوت مقاطع تحصیلی جالب‌تر است:

در دانش‌آموزان ابتدایی این رقم حدود ۱۲ درصد، در دوره متوسطه ۳۲ درصد و در دانش‌آموزان دبیرستانی حدود ۴۷ درصد برآورد شده است.

در این مطالعه نیز میزان افسردگی گزارش‌شده در دختران بالاتر از پسران بود.

آیا نسل Z واقعاً «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» است؟

اینجا باید میان یک تیتر جذاب و یک نتیجه علمی تفاوت قائل شد. مطالعات موجود نشان می‌دهند وضعیت افسردگی و سلامت روان در بخشی از نوجوانان و جوانان ایرانی نگران‌کننده است، اما برای اینکه بگوییم نسل Z «افسرده‌ترین، تنهاترین یا غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» است باید اطلاعات قابل مقایسه‌ای از نسل‌های مختلف ایران در سنین مشابه و با ابزارهای سنجش یکسان وجود داشته باشد.

چنین شواهد جامعی در دسترس نیست.

حتی داده‌های گزارش جهانی شادی ۲۰۲۴ نیز تصویر ساده‌ای ارائه نمی‌کنند. در داده‌های مربوط به سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳، ایران از نظر ارزیابی زندگی جوانان در رتبه ۹۶ قرار داشت و جالب آنکه در همان داده‌ها، جوانان در ایران گروه دارای بالاترین ارزیابی زندگی در میان گروه‌های سنی کشور بودند.

بنابراین نسبت دادن عنوان «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» به نسل Z از نظر علمی قابل دفاع نیست.

پس چه چیزی را با اطمینان می‌توان گفت؟

داده‌ها یک پیام روشن‌تر دارند: نشانه‌های افسردگی در میان بخشی قابل توجه از نوجوانان ایرانی مشاهده شده و سلامت روان این گروه نیازمند توجه جدی است.

مطالعات قدیمی‌تر درباره نوجوانان ایرانی نیز عواملی مانند وضعیت اقتصادی-اجتماعی نامناسب، روابط ضعیف میان والدین، رابطه نامناسب نوجوان و والدین، عملکرد تحصیلی و برخی شیوه‌های فرزندپروری را با افسردگی مرتبط دانسته‌اند.

در سال‌های اخیر نیز موضوعاتی مانند تنهایی اجتماعی و ارتباط آن با افسردگی و اضطراب نوجوانان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

نسل Z را با یک برچسب تعریف نکنیم

شاید مهم‌ترین نتیجه این بررسی همین باشد. نمی‌توان میلیون‌ها نوجوان و جوان ایرانی را با عبارت‌هایی مانند «نسل افسرده» یا «غمگین‌ترین نسل تاریخ» تعریف کرد؛ اما نمی‌توان آمارهای هشداردهنده سلامت روان آنها را نیز نادیده گرفت.

وقتی چندین مطالعه مستقل و متاآنالیز، ارقام قابل توجهی از علائم افسردگی در میان نوجوانان و دانش‌آموزان ایرانی گزارش می‌کنند، موضوع از یک بحث شبکه‌های اجتماعی فراتر می‌رود.

مسئله اصلی دیگر این نیست که آیا نسل Z واقعاً «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» است یا خیر.

پرسش جدی‌تر این است: چرا بخش قابل توجهی از نوجوانان ایرانی علائم افسردگی را تجربه می‌کنند و خانواده، مدرسه و سیاست‌گذار برای سلامت روان این نسل چه برنامه‌ای دارند؟

این پرسشی است که آمارهای موجود، پاسخ به آن را ضروری کرده‌اند.

انتهای پیام/