ایران رتبه ۱۱۶ رفاه جهان؛ فاصله با کشورهای منطقه چقدر است؟

عصرنما | جامعه و رفاه — تازه‌ترین نسخه «شاخص رفاه لگاتوم ۲۰۲۶» تصویری قابل‌تأمل از جایگاه ایران ارائه می‌کند. ایران در میان ۱۶۱ کشور بررسی‌شده در رتبه ۱۱۶ جهان قرار گرفته؛ جایگاهی پایین‌تر از بسیاری از کشورهای منطقه، از کویت و امارات گرفته تا عمان، اردن، قطر، بحرین و عربستان سعودی. 

این رتبه‌بندی البته صرفاً میزان درآمد یا اندازه اقتصاد کشورها را اندازه نمی‌گیرد. در روش جدید لگاتوم، رفاه بر پایه سه حوزه اصلی توسعه، آزادی و جامعه و مجموعه‌ای از بیش از ۱۵۰ شاخص آماری سنجیده می‌شود؛ بنابراین رتبه ۱۱۶ ایران را باید حاصل ترکیبی از عملکرد اقتصادی و اجتماعی، کیفیت زندگی، وضعیت نهادی و سرمایه اجتماعی دانست. 

فاصله قابل توجه ایران با همسایگان

مقایسه ایران با کشورهای منطقه شاید مهم‌ترین بخش این گزارش برای مخاطب ایرانی باشد. بر اساس جدول رسمی لگاتوم، کویت رتبه ۵۰، امارات ۵۱، عمان ۵۴، اردن ۶۷، قطر ۷۸، بحرین ۸۰، عربستان سعودی ۹۷، لبنان ۹۹ و عراق ۱۰۸ را در اختیار دارند. ایران با رتبه ۱۱۶ پایین‌تر از همه این کشورها قرار گرفته است. 

فاصله ایران با کویت ۶۶ پله، با امارات ۶۵ پله، با عمان ۶۲ پله و با عربستان سعودی ۱۹ پله است. حتی عراق نیز در این شاخص هشت پله بالاتر از ایران قرار دارد.

در سوی دیگر، ایران از برخی کشورهای منطقه جلوتر است؛ برای نمونه مصر رتبه ۱۲۰ و یمن رتبه ۱۴۷ را دارند. بنابراین ایران در انتهای جدول جهانی قرار نگرفته، اما در مقایسه با بخش بزرگی از همسایگان و اقتصادهای منطقه، جایگاه مناسبی ندارد. 

ایران کجا وضعیت بهتری دارد و کجا عقب مانده است؟

جزئیات رتبه‌بندی نشان می‌دهد مسئله ایران را نمی‌توان صرفاً به سطح توسعه اقتصادی تقلیل داد. ایران در برخی مؤلفه‌های مرتبط با توسعه، جایگاه بسیار بهتری از رتبه کلی خود دارد؛ اما در بخشی از شاخص‌های مربوط به آزادی و جامعه، رتبه‌ها به محدوده ۱۳۰ تا بیش از ۱۵۰ جهان می‌رسد. 

این اختلاف یک پیام مهم دارد: افزایش رفاه در تعریف لگاتوم تنها از مسیر افزایش تولید یا درآمد سرانه عبور نمی‌کند. کیفیت نهادها، آزادی‌های اقتصادی و اجتماعی، امنیت و صلح مدنی، روابط اجتماعی و اعتماد نیز بر امتیاز نهایی کشور اثر می‌گذارند.

امارات؛ توسعه بالا اما رتبه کلی ۵۱

مقایسه با امارات نمونه جالبی است. امارات در برخی مؤلفه‌های توسعه در میان کشورهای برتر جهان قرار دارد، اما در بعضی مؤلفه‌های حوزه آزادی رتبه بسیار پایین‌تری کسب کرده و همین مسئله رتبه نهایی آن را به ۵۱ جهان رسانده است. 

قطر نیز با وجود برخورداری از سطح بالای توسعه، در رتبه کلی ۷۸ قرار گرفته و عربستان سعودی با وجود رتبه‌های نسبتاً مناسب در بخش‌هایی از توسعه، در مجموع در جایگاه ۹۷ ایستاده است. این اعداد نشان می‌دهند روش جدید لگاتوم اجازه نمی‌دهد عملکرد بسیار خوب در یک حوزه به‌طور کامل ضعف جدی در حوزه‌ای دیگر را جبران کند. 

صدر جدول رفاه جهان در اختیار چه کشورهایی است؟

در رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶، سوئیس رتبه نخست جهان را در اختیار دارد و پس از آن نروژ، ایرلند، دانمارک و فنلاند قرار گرفته‌اند. ایسلند، سوئد، آلمان، استرالیا و هلند نیز رتبه‌های ششم تا دهم را تشکیل می‌دهند. 

یکی از اتفاقات قابل توجه امسال ورود استونی و جمهوری چک به جمع ۲۰ کشور نخست است؛ استونی در جایگاه ۱۹ و جمهوری چک در رتبه ۲۰ قرار گرفته‌اند. آمریکا نیز رتبه ۱۷ و بریتانیا رتبه ۱۸ را به دست آورده‌اند. 

چین نیز در نسخه جدید در رتبه ۱۱۰ جهان قرار گرفته و تنها شش پله بالاتر از ایران است. 

«رفاه» در این گزارش فقط پول نیست

نکته‌ای که در انتشار این آمار نباید نادیده گرفته شود، تعریف متفاوت لگاتوم از مفهوم رفاه است. این مؤسسه سه سؤال اصلی را مبنای ارزیابی قرار داده است: یک کشور تا چه اندازه توسعه‌یافته است؟ مردم آن تا چه اندازه آزادند؟ و بافت و روابط اجتماعی آن جامعه تا چه اندازه قدرتمند است؟ 

این سه حوزه به ۱۰ رکن و بیش از ۱۵۰ شاخص آماری تقسیم شده‌اند. داده‌ها نیز از منابع مختلف بین‌المللی از جمله بانک جهانی، صندوق بین‌المللی پول، سازمان جهانی بهداشت، یونسکو، سازمان بین‌المللی کار، UNDP و مجموعه‌ای از نهادهای پژوهشی تهیه می‌شوند. 

آیا رتبه ۱۱۶ ایران را می‌توان با سال‌های گذشته مقایسه کرد؟

اینجا یک ملاحظه مهم وجود دارد. مقایسه مستقیم رتبه ۲۰۲۶ با رتبه منتشرشده در نسخه ۲۰۲۳ می‌تواند گمراه‌کننده باشد. لگاتوم اعلام کرده که در نسخه ۲۰۲۶ علاوه بر داده‌های جدید، روش‌شناسی شاخص نیز به‌طور اساسی تغییر کرده است. خود مؤسسه تأکید می‌کند تغییر روش جمع‌آوری، پردازش و تجمیع داده‌ها می‌تواند رتبه کشورها را نسبت به نسخه‌های قبلی تغییر دهد. 

به همین دلیل، برای بررسی روند واقعی ایران بهتر است داده‌های تاریخی بازپردازش‌شده با روش جدید ۲۰۲۶ ملاک قرار گیرد، نه اینکه رتبه منتشرشده در گزارش قدیمی مستقیماً کنار رتبه امسال گذاشته شود.

چرا رتبه ایران اهمیت دارد؟

جایگاه ۱۱۶ ایران بیش از آنکه صرفاً یک عدد در یک جدول بین‌المللی باشد، نشان‌دهنده شکافی چندبعدی است. ایران از نظر ظرفیت‌های انسانی، اقتصادی و زیرساختی کشوری قابل مقایسه با بسیاری از کشورهای انتهای جدول نیست؛ با این حال ضعف در برخی مؤلفه‌های نهادی، اجتماعی و آزادی‌ها باعث شده رتبه نهایی کشور به نیمه پایین جدول برسد.

برای ایران، مسئله اصلی شاید همین باشد: رفاه فقط با افزایش درآمد ساخته نمی‌شود. حتی اگر شاخص‌های اقتصادی بهبود پیدا کنند، بدون تقویت کیفیت نهادها، اعتماد و سرمایه اجتماعی، آزادی اقتصادی و سایر مؤلفه‌های اجتماعی، جهش قابل‌توجه در چنین شاخص‌های چندبعدی دشوار خواهد بود.

از این منظر، فاصله ۶۵ پله‌ای ایران و امارات، ۶۲ پله‌ای با عمان و ۱۹ پله‌ای با عربستان می‌تواند موضوعی جدی‌تر از یک مسابقه رتبه‌بندی باشد؛ این فاصله نشان می‌دهد کشورهای منطقه با الگوهای متفاوتی در حال حرکت‌اند و ایران برای ارتقای رفاه نیازمند بهبود همزمان چند حوزه است.

منبع اصلی داده‌ها: شاخص رفاه لگاتوم ۲۰۲۶ و جدول رسمی رتبه‌بندی کشورها⁠